De 7e valkuil - risicopreventie in de bergen

Eliott Nicot, lid van de Lagoped Family en regisseur van een film over de gevaren van overbevolking in de bergen, presenteert ons zijn nieuwe filmproject: de 7e valstrik. Een documentaire over het voorkomen van risico’s in de bergen.

De drang tot verkennen zet aan tot het verleggen van grenzen. Risico heeft de zoektocht naar avontuur nooit belemmerd. Toch vinden we achter elke heldendaad, of die nu competitief is of gericht op zelfoverstijging, “deze in wezen morele toestand die wordt bereikt wanneer men alles verkrijgt wat goed lijkt, wat onze verlangens volledig kan bevredigen, onze diverse aspiraties volledig kan vervullen, en een evenwicht kan vinden in de harmonieuze ontplooiing van onze persoonlijkheid” (cnrtl): geluk. Neil Armstrong keek misschien in de spiegel na zijn maanmissie en zei tegen zichzelf “ik ben gelukkig”. En terecht, hij had er alle reden toe! Ueli Steck of Marc André Leclerc, alpinisten die solo en op grote noordwanden klimmen, zochten ook hun geluk. Of het nu komt door een adrenalinekick bij het uitvoeren van bewegingen boven een twijfelachtig punt, door zelfoverstijging, of door het gevoel van voldoening, het is het nastreven van geluk dat drijft.

Het zou dan ook passend zijn om de relatie van de mens tot risico, noodlot en plezier te confronteren, om zo denkrichtingen te vinden over veiligheidsmarges. De bergleidersopleidingen (ENSA, EMHM, CNISAG) identificeren de menselijke factor als de belangrijkste oorzaak van ongevallen, met als gevolg de 6 valstrikken van het onbewuste: gewoonte, koppigheid, verleidingsdrang, aura van de expert, sociale positie en gevoel van zeldzaamheid. Toch is het legitiem om de hypothese te stellen dat er een 7e valstrik van het onbewuste bestaat, namelijk het verlies van evenwicht tussen plezier en risicobereidheid. Deze zevende valstrik is waarschijnlijk subtieler dan de andere zes, omdat hij integraal deel uitmaakt van de technische vooruitgang in de bergen: een parapentist zal zich niet beperken tot eenvoudige vluchten in kalme lucht. Hij zal op een dag overstappen op crossvluchten of bivakvluchten. Een klimmer zal niet voor altijd op een veilige rotswand blijven. En een skiër wil begrijpelijkerwijs buiten de beveiligde gebieden gaan.

Het zou dus interessant zijn om na te denken over je motivaties zodra je begint je technische niveau in een discipline te verbeteren. Voor Malon en Knoertzer van de ENSA is het essentieel om deze motivatie zo precies mogelijk te expliciteren, “die het mogelijk maakt om risicobereidheid te integreren en om te zetten in een doelstelling voor de tocht”. Sommigen zullen spreken over “zelfoverstijging, ontdekking, uitdaging, schoonheid”, elke motivatie is legitiem. Toch is het “fundamenteel om deze motivatie zo precies mogelijk te expliciteren (4)”. Kennis hiervan maakt het mogelijk om het contract met jezelf beter te definiëren en om inconsistenties te observeren. Bijvoorbeeld, hoewel ik gepassioneerd ben, vraag ik mezelf altijd af waarom ik ga parapenten: als ik weet dat ik gewoon een moment alleen wil doorbrengen om op te gaan in de vurige kleuren van de nazomer, dan is het contract vervuld, wat er ook gebeurt, en hoef ik geen grenzen te verleggen die ik mezelf niet had gesteld. Als ik besluit een bergtocht te maken en mijn motivatie is om een dag met mijn klimpartner door te brengen, zal ik niet zoeken naar technische moeilijkheden. En als ik mezelf wil overtreffen, doe ik dat op een veilige of goed beschermde route. In alle gevallen probeer ik mijn motivaties te analyseren, te ontleden, me eraan te houden en ze niet te vermengen.

Toch bestaan er ondanks al deze voorzorgsmaatregelen risico’s in de bergen. Vaak worden ze weinig geaccepteerd door onze sociale normen die het gevaar bagatelliseren, maar het is onmiskenbaar dat wat men gewoonlijk “nul risico” noemt niet bestaat. Om de inherente gevaren van hun voortgang het hoofd te bieden, gebruiken beoefenaars hun vaardigheden, analyse en aangepast materiaal. Toch is er een grens. Want perfecte technische beheersing, zelfs gekoppeld aan een foutloze analyse en goed materiaal, kan niet de enige garantie voor veiligheid zijn. Het is vooral de mens die zijn marges kiest op basis van zijn capaciteiten en motivaties. Bovendien omvatten deze marges blootstelling aan oncontroleerbare objectieve risico’s. Met andere woorden, gletsjerspleten kloppen niet aan onze deur. Daarom moet de beoefenaar zich onvermijdelijk afvragen welke vorm van genot een bepaalde keuze hem zal geven. Als men niet oplettend is, kan de beheersing van ons eigen plezier ons ontglippen in een vlucht naar steeds ambitieuzere en te risicovolle prestaties ten opzichte van wat goed is voor ons persoonlijk evenwicht. Tot het uiterste gedreven zou de zevende valstrik, die we “relatie risico - plezier” zouden kunnen noemen, een vlucht vooruit worden die versnelt met de technische vooruitgang.

Bovendien, heeft u zich ooit in het dal bevonden met het intense gevoel van vreugde en geluk dat het slagen van een tocht of vlucht u geeft? Terwijl u van uw overwinning geniet, kunt u zien hoe die warmte langzaam verdwijnt en een soort leegte achterlaat die opgevuld wil worden met een nieuw project. Op dat precieze moment ontwikkelt zich de zevende valstrik van het onbewuste. Voordat u zich inzet, zou u niet een korte introspectie kunnen doen? U zou uzelf bijvoorbeeld kunnen afvragen: “Maakt wat ik ga doen mij gelukkiger?” of “Welk proces heeft mij tot deze keuze gebracht?” of “Heb ik mijn grens goed geplaatst tussen mijn veiligheidsmarge en mijn genot?”

Zou het dan nodig zijn om een moment te bepalen waarop we stoppen op onze voortgangscurve en daar veilig blijven? Sommige militaire eenheden evalueren elk jaar het niveau van stabiliteit, welzijn en motivatie van elk groepslid om te verzekeren dat niemand zijn middelen verliest tijdens een operatie. De sporter die zijn leven verbindt aan zijn technische beheersing, analyse en mentale kracht kan veel leren van deze methode. Men moet zich volledig bewust zijn van de gevolgen van onze beslissingen. Wat zijn de mogelijke consequenties van onze daden? Wat betekent betrokkenheid echt? Ja, er straalt iets bedwelmends uit de alpine verkenning. Natuurlijk vinden we er een onvervangbaar welzijn, een levenskunst om te beschermen en een krachtige harmonie met onszelf, de natuur en onze klimpartners. We spelen een spel waarbij zelfs de zeer verre mogelijkheid van de dood de vurige passie voor het leven verheft. Soms kijken we zelfs de absurditeit van het bestaan recht in de ogen terwijl we rechtop staan, om te zeggen dat we het mysterie van het leven hebben doorgrond door te spelen met zijn evenwichten, regels en grenzen. En hoewel deze illusoire genade kan duren, is dat soms anders.

Want wanneer de dood toeslaat met zijn dof en krachtig geraas, als het geritsel van een enorme vleugel, wanneer het plotseling het leven bevriest dat overal om ons heen trilt in een onbeschrijfelijke angst, herinnert het de getuigen van het tafereel eraan zich te verbinden met hun eigen bestaan. En degenen die de onvoorstelbare waarde van het leven waren vergeten in hun zoektocht naar idealen, sensaties, sociale erkenning, ontdekking, verkenning en geluk dat ontsnapt in een eindeloze jacht naar prestaties, herinneren zich weer. Innerlijke werelden worden geschokt en degenen die de keuze hadden om sensaties te zoeken in vrijwillige risicobereidheid en niet gedwongen door een strijd om te overleven, kijken ongelovig om zich heen op zoek naar een antwoord dat niet bestaat. Het gaat er dan misschien om het onvrijwillige offer van kameraden die in de bergen zijn gevallen te eren door te luisteren naar de boodschap die hun verdwijning ons schreeuwt.

Hoe kunnen we de onverschrokkenen, de gepassioneerden, degenen van wie de technische beheersing en het vertrouwen sterker zijn geworden dan de regels, iedereen die niet de cyclus van onbezorgdheid gevolgd heeft en daarna de training tot de gewelddadige confrontatie met de dood, zijn geur, zijn geluid en het koude gevoel dat het ruggenmerg binnendringt, laten begrijpen dat het zoeken naar de grens een prijs heeft die niemand ooit helemaal bereid is te betalen? Leef je leven ten volle, ja. Maar stel jezelf af en toe de juiste vragen om het niet te verliezen. Dat is simpelweg de 7e valstrik. Net zoals nacht en dag verbonden zijn, maakt hij deel uit van de ondraaglijke paradox van de bergen. Maar wie besluit hem onder ogen te zien, zal in ieder geval een belangrijke volwassenheid hebben verworven, zich hebben geopend voor zijn eigen gevoeligheid en misschien iets veiliger zijn dan voorheen.

Ik wilde deze film maken omdat ik geloof dat er iets achter de positieve, aanstekelijke maar ook wat overdreven energie van bergsporten schuilgaat waar niet over wordt gesproken. Ik zeg niet dat iedereen erbij betrokken is, en ik geef geen les. Maar ik hoop dat mijn ervaring kan helpen de contouren te definiëren van een deur die opent naar een diep gesprek met jezelf. Ik verzin niets: hoeveel mensen sluiten hun ogen voor een carrière zonder ooit de moed te hebben hun persoonlijke deur te openen naar wat ze diep van binnen al vanaf het begin wilden? Gedragen door de maatschappij, de angst om te falen, de behoefte erbij te horen, is het gebruikelijk jezelf te vergeten. Het fenomeen is niet anders in onze kringen. Toch denk ik dat je jezelf vooral niet moet vergeten in de bergen: integendeel, je moet volledig eerlijk zijn tegenover jezelf en anderen. Het idee van een zevende valstrik van het onbewuste leek me daarom passend om deze gedachte uit te drukken. Ik geloof dat je met volle kennis van je diepste motivaties de bergen in moet gaan, en vooral dat je moet weten wanneer je moet stoppen als het plezier niet toeneemt met het risico. De opnames van de korte film gaan deze winter door en worden opgebouwd rond interviews met 3 mannen en 3 vrouwen. Deze 6 atleten, specialisten in 6 verschillende extreme sporten, zullen elk een verhaal vertellen dat verband houdt met een van de 6 valstrikken van het onbewuste, en daarna hun persoonlijke visie op risico in de bergen onthullen. Beelden van de discipline van de atleet worden tussen de interviews getoond. De conclusie van de film wordt opgebouwd rond de suggestie van de 7e valstrik van het onbewuste.

1) Nationale School voor Skiën en Bergbeklimmen: overzicht van ongevallen bij bergsporten van 2009 tot 2018, 2018

2) Prefect van Haute-Savoie: ongevallenstatistieken bergsporten in 2022, 26 oktober 2023

3) France3 Auvergne-Rhônes-Alpes, Een studie om ongevallen bij bergsporten te analyseren, gesteund door de Petzl stichting, 18 december 2014

4) Nationale School voor Skiën en Bergbeklimmen: Risicobeheer in de opleiding van berggidsen, Mallon A. en Knoertzer J.S.